فخر الدين الرازي

مقدمه 35

منطق الملخص

تعريف تصور منطق‌دانان مسلمان غالبا آثار منطقي را با تقسيم علم به تصور وتصديق آغاز مىكنند . سرآغاز اين تقسيم را فارابى ( 260 - 339 ) در عيون المسائل ( 3 ) انگاشته‌اند . ولفسن با الهام از ابن رشد ( 530 - 7 / 595 ) منابع ارسطويى ورواقى تقسيم‌بندى فارابى را نشان مىدهد . ( 448 - 457 ) ابن سينا با الهام از اين تقسيم‌بندى ، نوآورى خود در ساختار منطق دو بخشي را بنا مىنهد . وى تقسيم ياد شده را به مجهول تسرى مىدهد وآنگاه دوگانگى راه وصول به مجهول تصورى ومجهول تصديقي را مبناى منطق تعريف ومنطق حجت قرار مىدهد ( إشارات ، ص 2 ) وبه همين دليل شيخ اشراق ( 550 - 587 ) منطق المطارحات را چنين آغاز مىكند : واز كتابهاى منطقي دانستى كه مطلوبى نيست مگر تصورى وتصديقي وموصل به آن دو ، قول شارح وحجت است . اين تعبير كه دقيقا از آن بو على است ، نزد ديگر منطق‌دانان كمتر ديده مىشود . بيان مشهور در تقسيم علم به تصور وتصديق اين است : « علم يا تصور است يا تصديق » ( بو على ، عيون الحكمة ، ص 20 ؛ شيخ اشراق ، التلويحات ، ص 2 واللمحات ، ص 1 ) . فخر رازي بر اين بيان خرده مىگيرد : تصور شرط تصديق است وشرط نمىتواند قسيم ومعاند مشروط باشد . از نظر وى بيان بو على در إشارات از جهت رفع اين انتقاد ، دقيقتر است . بو على گويد : « فكما أن الشيء قد يعلم تصورا ساذجا وقد يعلم تصورا معه تصديق . . . » ( 29 ) . فخر يادآور مىشود كه بو على تصور عارى از حكم را با تصور همراه حكم قسيم ساخت واين ناشى از دقت بو على بر شرايط منطقي